Chào mừng các anh chị đến với buổi đầu tiên của khóa đào tạo SQL. Trong 3 giờ tới chúng ta sẽ đi từ câu hỏi "SQL là gì?" đến việc tự viết được những truy vấn lọc và sắp xếp dữ liệu khách hàng, tài khoản, lệnh giao dịch – đúng loại yêu cầu mà bộ phận IT, phân tích và back-office của một công ty chứng khoán gặp hằng ngày: "cho tôi danh sách tài khoản số dư lớn", "khách hàng nào chưa có email để gửi thông báo?", "lệnh bán nào khớp gần đây?".

Cách học của khóa: học đến đâu làm đến đó. Sau mỗi phần lý thuyết ngắn sẽ có khung Thực hành ngay tại chỗ; các ví dụ SQL trong bài có nút Chạy thử để bạn tự bấm xem kết quả trên bộ dữ liệu mẫu.

Mục tiêu buổi học

Sau buổi này bạn có thể:

• Giải thích SQL là gì, các khái niệm Database, Table, Row, Column và vai trò của SQL trong công ty chứng khoán.
• Đọc hiểu cấu trúc bộ dữ liệu mẫu của khóa học (Customers, Accounts, Securities, MarketPrices, Orders, Trades, Portfolio, CustomerStats, AuditLog) và các quan hệ giữa chúng.
• Viết câu lệnh SELECT ... FROM ..., đặt bí danh cột và loại trùng bằng DISTINCT.
• Lọc dữ liệu bằng WHERE với các toán tử so sánh, AND/OR/NOT (đúng độ ưu tiên), LIKE, IN, BETWEEN, IS NULL.
• Sắp xếp kết quả với ORDER BY (ASC/DESC, nhiều cột, thứ tự ưu tiên).
• Chạy và nộp bài SQL trên Codelab bằng SQL Server (T-SQL) hoặc MySQL.

Bản đồ buổi học

1. SQL là gì? Tại sao cần học SQL?

SQL (Structured Query Language) là ngôn ngữ chuẩn để hỏi và thao tác dữ liệu trong cơ sở dữ liệu quan hệ. Bạn không cần chỉ cho máy "làm thế nào" (duyệt từng dòng, so sánh từng ô); bạn chỉ mô tả "muốn lấy dữ liệu gì", hệ quản trị tự tìm cách nhanh nhất.

Ví dụ nghiệp vụ: cuối ngày, phòng Quản lý rủi ro cần danh sách tài khoản ký quỹ có số dư dưới ngưỡng. Với Excel, bạn phải mở file, lọc, sao chép thủ công mỗi ngày. Với SQL, một câu lệnh 3 dòng chạy trên dữ liệu thật, luôn mới nhất, và tái sử dụng được mỗi ngày.

1.1. Bốn khái niệm nền tảng

Hình dung bảng Customers như sau (mỗi dòng ngang là một khách hàng, mỗi cột dọc là một thuộc tính):

1.2. Vai trò của SQL trong công ty chứng khoán

• Báo cáo: số lượng tài khoản mở mới trong tháng, tổng giá trị khớp lệnh theo mã, báo cáo gửi Sở giao dịch.
• Phân tích: nhóm khách hàng theo thành phố/độ tuổi, mã cổ phiếu được giao dịch nhiều nhất, hiệu quả từng kênh giới thiệu.
• Kiểm soát rủi ro: tài khoản margin có số dư thấp, lệnh bất thường về khối lượng, khách hàng bị khóa vẫn phát sinh lệnh.
• Vận hành/IT: đối soát dữ liệu giữa các hệ thống, kiểm tra dữ liệu sau khi nâng cấp, sửa dữ liệu lỗi có kiểm soát.

1.3. Các hệ quản trị CSDL phổ biến

Tất cả đều nói "SQL" và khoảng 80% cú pháp giống nhau. Phần khác biệt (thường là hàm và cách giới hạn số dòng) sẽ được đánh dấu SQL Server / MySQL trong bài giảng.

SQL Server vs MySQL: mọi bài tập của khóa học đều phải chạy đúng trên cả hai hệ, nên khi học hãy ưu tiên cú pháp chung. Bạn chỉ cần chọn một hệ để làm bài (khuyến nghị SQL Server vì đó là công cụ chính); khi gặp cú pháp riêng, bài giảng luôn cho cả hai phiên bản.

1.4. SQL gồm những nhóm lệnh nào?

Câu lệnh SQL chia thành các nhóm theo mục đích. Khóa học đi từ "đọc" đến "ghi":

Buổi hôm nay chỉ dùng SELECT – lệnh chỉ đọc, không làm thay đổi dữ liệu, nên bạn có thể thử thoải mái mà không sợ hỏng gì.

2. Bộ dữ liệu mẫu của khóa học

Toàn bộ khóa dùng chung một CSDL chứng khoán nhỏ tên hnx_securities. Trên Codelab, mỗi lần chạy bài, hệ thống nạp lại đúng bộ dữ liệu này (bản sao riêng của bạn, thoải mái UPDATE/DELETE ở các buổi sau mà không ảnh hưởng ai). Dữ liệu không dấu (Ha Noi, Nguyen Van An...) để tránh lỗi mã hóa giữa hai hệ. "Hôm nay" của bộ dữ liệu cố định là 2026-09-25 – các bài chấm không dùng GETDATE()/NOW().

Lưu ý: MySQL trên Linux phân biệt chữ hoa/thường ở tên bảng: luôn viết đúng Customers, Accounts, MarketPrices... như bên dưới.

2.1. Bức tranh tổng thể

Trước khi đi vào từng cột, hãy nhìn toàn cảnh: 9 bảng nối với nhau như thế nào. Hình dưới là sơ đồ quan hệ (ER) của bộ dữ liệu.

Cách đọc hình: mỗi khung là một bảng; các đường nối là khóa ngoại – cột của bảng này trỏ về khóa chính của bảng kia. Đi theo đường nối từ trái sang phải là đi theo dòng nghiệp vụ: một khách hàng mở nhiều tài khoản, mỗi tài khoản đặt nhiều lệnh, mỗi lệnh khớp thành một hay nhiều giao dịch (Trades). Securities là danh mục mã, được Orders, Trades, Portfolio, MarketPrices tham chiếu qua cột symbol.

2.2. Chi tiết từng bảng

Customers – khách hàng (40 dòng: 30 cá nhân INDIVIDUAL, 10 tổ chức INSTITUTION)

Accounts – tài khoản giao dịch (93 dòng; một khách hàng có 1–4 tài khoản)

Securities – danh mục cổ phiếu (12 mã)

MarketPrices – giá thị trường theo phiên (120 dòng = 12 mã × 10 phiên, 14/09–25/09/2026)

Orders – lệnh đặt (120 dòng)

Các bảng còn lại

2.3. Các quan hệ giữa bảng

• Một khách hàng có nhiều tài khoản (Accounts.customer_id).
• Một tài khoản có nhiều lệnh (Orders.account_id); một lệnh có thể sinh ra nhiều lần khớp (Trades.order_id).
• Portfolio cho biết tài khoản nào đang giữ bao nhiêu cổ phiếu mã nào.
• Customers.referrer_id trỏ ngược lại chính bảng Customers (khách hàng giới thiệu khách hàng).
• CustomerStats là bảng tổng hợp 1–1 với Customers.

Lưu ý: việc ghép nhiều bảng (JOIN) được học ở Buổi 8. Các buổi đầu chúng ta làm việc trên một bảng mỗi truy vấn. Do đó câu hỏi kiểu "khách hàng Hà Nội có số dư > 50 triệu" (cần cả Customers.city lẫn Accounts.balance) tạm thời được chia thành các câu hỏi trên từng bảng; ở cuối bài có một gợi ý mở rộng.

Hãy xem thử nội dung một bảng nhỏ nhất – danh mục 12 mã chứng khoán:

3. Công cụ và cách chạy bài trên Codelab

3.1. Công cụ làm việc

• SQL Server Management Studio (SSMS) – công cụ chính. Kết nối tới server, chọn database hnx_securities trong hộp thả xuống ở thanh công cụ (hoặc gõ USE hnx_securities;), bấm New Query, gõ câu lệnh, bôi đen rồi nhấn F5 (hoặc nút Execute). Kết quả hiện ở lưới Results phía dưới.
• MySQL Workbench – công cụ tương đương cho MySQL: mở tab SQL, nhấn Ctrl+Enter để chạy câu lệnh tại vị trí con trỏ.
• DBeaver – công cụ miễn phí kết nối được cả SQL Server, MySQL, PostgreSQL, Oracle; cũng chạy bằng Ctrl+Enter.

Mẹo: trong lớp, mỗi người tự chọn một công cụ để khám phá dữ liệu (chuột phải bảng → xem 100 dòng đầu; mở nhánh Columns để xem kiểu dữ liệu), còn bài tập được nộp trên Codelab.

3.2. Cách chạy và nộp bài trên Codelab

1. Mở bài, đọc đề, xem bảng dữ liệu liên quan và ví dụ mẫu (dữ liệu gốc cùng kết quả mong đợi).
2. Chọn ngôn ngữ SQL Server (T-SQL) hoặc MySQL ở ô chọn ngôn ngữ. Bài nào cũng có lời giải cho cả hai; chọn hệ bạn đang học.
3. Viết đúng một câu lệnh SELECT trả về kết quả cần tìm (các buổi sau có bài chỉ cần INSERT/UPDATE/..., đề sẽ nói rõ).
4. Bấm Nộp bài. Codelab chạy câu lệnh của bạn trên nhiều bộ dữ liệu khác nhau (dữ liệu gốc và các biến thể có thêm/sửa dòng, có NULL, có giá trị đúng biên...). Kết quả được so khớp với đáp án theo từng dòng.

Vì so khớp theo dòng nên hãy chú ý:

• Thứ tự cột đúng như đề, thứ tự dòng đúng như yêu cầu ORDER BY.
• Kết quả không in tên cột, giá trị phân tách bằng ký tự TAB, NULL in là NULL, số tiền DECIMAL in đủ 2 chữ số thập phân (150000000.00), ngày in yyyy-mm-dd.

Cảnh báo: đừng viết cứng kết quả theo dữ liệu gốc (ví dụ WHERE customer_id IN (2, 4, 5) khi đề hỏi "số dư > 100 triệu"): các bộ dữ liệu ẩn sẽ làm lời giải như vậy sai.

4. Cấu trúc cơ bản của câu lệnh SELECT

4.1. Cú pháp tối thiểu

• SELECT chọn cột nào được hiển thị (phép chiếu).
• FROM chọn bảng lấy dữ liệu.
• Dấu ; kết thúc câu lệnh (T-SQL không bắt buộc nhưng nên viết; MySQL cần khi có nhiều câu lệnh).
• Từ khóa SQL không phân biệt hoa/thường; quy ước của khóa: từ khóa VIẾT HOA, tên bảng/cột giữ đúng như trong sơ đồ.
• Chú thích: -- ghi chú một dòng hoặc /* ghi chú nhiều dòng */ (cả hai hệ đều hiểu). Hãy ghi chú ý định cho câu lệnh phức tạp.

Ví dụ – tên và thành phố của khách hàng:

Dấu * lấy tất cả cột (như ví dụ SELECT * FROM Securities ở mục 2) – tiện để khám phá dữ liệu, nhưng không nên dùng trong báo cáo/ứng dụng thật: thứ tự cột và số cột có thể đổi khi bảng thay đổi, và lấy thừa dữ liệu.

4.2. Bí danh cột và loại trùng

Bí danh cột với AS đổi tên cột hiển thị (rất hữu ích khi làm báo cáo):

Loại trùng với DISTINCT: có bao nhiêu khách hàng khác nhau sở hữu tài khoản trên 100 triệu, mỗi khách hàng chỉ kể một lần:

Không có DISTINCT, khách hàng có 3 tài khoản lớn sẽ xuất hiện 3 lần. DISTINCT áp dụng cho cả bộ cột liệt kê sau nó: SELECT DISTINCT city, customer_type ... loại trùng theo cặp giá trị.

Mẹo: cột bí danh có khoảng trắng phải đặt trong ngoặc – [Ten cot] (SQL Server) hoặc `Ten cot` (MySQL). Khóa học dùng bí danh không dấu, có gạch dưới (ten_khach_hang) để chạy được ở cả hai hệ.

4.3. Thứ tự xử lý logic của một câu SELECT

Câu lệnh được viết theo thứ tự SELECT → FROM → WHERE → ORDER BY, nhưng hệ quản trị hiểu và thực hiện theo một thứ tự khác. Hình dưới là "bản đồ" thứ tự xử lý logic – bạn sẽ quay lại nó ở mọi buổi sau này.

Cách đọc hình: đi từ trên xuống dưới. FROM chọn bảng nguồn trước tiên; WHERE giữ lại những dòng thỏa điều kiện; SELECT chọn cột (và đặt bí danh); ORDER BY sắp xếp kết quả cuối cùng. Các bước GROUP BY, HAVING, TOP/LIMIT trong hình sẽ được học ở Buổi 2 – hiện tại bạn chỉ cần nhớ chúng nằm ở đâu trong dòng chảy.

Hệ quả thực tế của thứ tự này:

• Bí danh đặt ở SELECT không dùng được trong WHERE vì WHERE chạy trước SELECT (lúc đó bí danh chưa tồn tại). Ngược lại ORDER BY chạy sau nên dùng được bí danh.
• WHERE loại dòng trước khi chọn cột, nên lọc sớm giúp hệ quản trị làm ít việc hơn.

4.4. Lọc dòng đầu tiên với WHERE

Chưa cần học hết WHERE, bạn đã có thể lọc theo một giá trị: thêm WHERE cột = 'giá trị' giữa FROM và ORDER BY. Ví dụ – chỉ lấy khách hàng tổ chức:

Chuỗi đặt trong nháy đơn, so sánh chuỗi mặc định không phân biệt hoa/thường trên cả hai hệ. Mục 5 sẽ đi sâu vào WHERE.

Thực hành: vừa học xong SELECT, FROM, bí danh và một điều kiện WHERE đơn giản, hãy làm bài 1.1 để lấy danh sách toàn bộ khách hàng rồi lọc riêng nhóm khách hàng tổ chức.

5. Mệnh đề FROM và WHERE

5.1. Chọn bảng dữ liệu

Việc đầu tiên khi gặp một câu hỏi nghiệp vụ là chọn đúng bảng:

5.2. Lọc dòng với WHERE và các toán tử so sánh

WHERE chỉ giữ lại những dòng thỏa điều kiện.

Lưu ý: trong chuẩn SQL, "khác" viết là <>; != cũng chạy được trên cả SQL Server và MySQL. Khóa học dùng <> cho gọn nhất quán.

Quy tắc viết giá trị:

• Chuỗi và ngày đặt trong dấu nháy đơn: 'Ha Noi', '2026-09-25' (ngày dạng yyyy-mm-dd chạy đúng trên cả hai hệ).
• Số không có nháy, không có dấu phân cách hàng nghìn: 100000000, không phải 100.000.000 hay 100,000,000. Để dễ đọc, nhớ 100 triệu = 1 và 8 số 0.

Ví dụ – tài khoản có số dư lớn hơn 100 triệu:

Ví dụ – khách hàng ở Hà Nội (dữ liệu không dấu nên viết 'Ha Noi'), và khách hàng mở hồ sơ từ đầu tháng 9/2026:

SQL Server vs MySQL: so sánh chuỗi mặc định không phân biệt hoa/thường trên cả hai hệ (collation CI), nên 'ha noi' cũng khớp 'Ha Noi'. Tuy vậy hãy viết đúng hoa/thường như dữ liệu. Chuỗi Unicode có dấu trong SQL Server nên viết N'Hà Nội' (tiền tố N); dữ liệu khóa học không dấu nên không cần.

Sai lầm thường gặp

5.3. Kết hợp nhiều điều kiện: AND, OR, NOT

Ví dụ – khách hàng cá nhân, đang hoạt động, ở Hà Nội:

Độ ưu tiên: NOT → AND → OR. AND "dính" chặt hơn OR, giống phép nhân so với phép cộng. Khi trộn hai loại, luôn dùng ngoặc để thể hiện ý định. So sánh hai câu sau, cùng nhằm tìm tài khoản đang ACTIVE thuộc loại MARGIN hoặc có số dư trên 1 tỷ:

Chênh lệch 1 dòng chính là tài khoản ACC00009 – loại MARGIN, số dư 1,25 tỷ nhưng đã CLOSED – lọt vào kết quả của câu sai.

Cảnh báo: trong báo cáo rủi ro, một tài khoản đã đóng vẫn lọt vào danh sách theo dõi là loại sai sót khó phát hiện vì câu lệnh vẫn chạy "bình thường". Thiếu ngoặc không báo lỗi – nó chỉ trả sai kết quả.

NOT đảo điều kiện: WHERE NOT city = 'Ha Noi' tương đương WHERE city <> 'Ha Noi'. NOT hay dùng nhất ở dạng NOT IN, NOT LIKE, NOT BETWEEN, IS NOT NULL.

Thực hành: vừa học xong WHERE, các toán tử so sánh và AND/OR/NOT, hãy làm bài 1.2 để tìm tài khoản số dư lớn, khách hàng theo thành phố và lập danh sách tài khoản cần theo dõi (chú ý ngoặc!).

5.4. LIKE, IN, BETWEEN

LIKE – so khớp mẫu chuỗi

Lưu ý: mẫu bắt đầu bằng % ('%Ngan Hang%') buộc hệ quản trị đọc toàn bảng, không tận dụng được chỉ mục (Buổi 10). Với bảng vài triệu dòng hãy cân nhắc. Muốn tìm đúng ký tự % hay _ thì phải "thoát" (escape) – tình huống hiếm, sẽ không gặp trong khóa học.

SQL Server vs MySQL: SQL Server còn hỗ trợ lớp ký tự [...] trong LIKE (LIKE '[NT]%') mà MySQL không có – vì vậy bài của khóa dùng OR thay vì lớp ký tự.

IN – thuộc một danh sách

IN (a, b, c) tương đương = a OR = b OR = c nhưng gọn hơn nhiều. Dạng phủ định NOT IN dùng để loại trừ – ví dụ đếm khách hàng ở tỉnh khác Hà Nội và TP.HCM:

BETWEEN – trong một khoảng, bao gồm cả hai đầu mút

x BETWEEN a AND b = x >= a AND x <= b. Với ngày, a phải nhỏ hơn hoặc bằng b (đảo ngược sẽ không cho dòng nào). Với NOT BETWEEN ta lấy phần ngoài khoảng.

Cảnh báo: BETWEEN gồm cả hai đầu – số dư đúng bằng 100 triệu có thuộc BETWEEN 100000000 AND 500000000, còn > 100000000 thì không. Khi đề nói "từ … đến …" (bao gồm) dùng BETWEEN; khi đề nói "lớn hơn" (hẳn) dùng >.

5.5. NULL – giá trị "không biết"

NULL không phải số 0 hay chuỗi rỗng; nó nghĩa là "chưa có / không xác định". Ở bộ dữ liệu: email của 5 khách hàng là NULL, birth_date của tổ chức là NULL, referrer_id của phần lớn khách hàng là NULL.

Mọi so sánh với NULL bằng =, <>, >... đều không đúng cũng không sai (kết quả "không biết"), và dòng bị loại. Cần dùng IS NULL / IS NOT NULL:

Bẫy kinh điển: so sánh = NULL không bao giờ cho dòng nào, và <> cũng loại luôn các dòng NULL:

Ví dụ nghiệp vụ: phòng Vận hành chuẩn bị gửi thông báo qua email cho toàn bộ khách hàng. Viết WHERE email <> '' sẽ bỏ sót nhầm khách chưa có email hoặc cho kết quả khó đoán; cách đúng là WHERE email IS NOT NULL (và cân nhắc thêm chuỗi rỗng khi dữ liệu nhập tay).

Thực hành: vừa học xong LIKE, IN, BETWEEN và NULL, hãy làm bài 1.3 – tìm tên chứa "Ngan Hang", tra cứu theo danh sách mã khách hàng, tài khoản trong khoảng số dư và khách hàng chưa có email.

6. Mệnh đề ORDER BY

Nếu không có ORDER BY, thứ tự dòng trả về không được đảm bảo (có thể đúng theo thứ tự nhập nhưng không có gì cam kết). Muốn kết quả ổn định – đặc biệt khi chấm bài tự động – phải có ORDER BY, và nó luôn nằm cuối câu lệnh.

6.1. ASC và DESC

• ASC (mặc định): tăng dần – số nhỏ → lớn, chữ A → Z, ngày cũ → mới.
• DESC: giảm dần – số lớn → nhỏ, ngày mới → cũ.

NULL khi sắp xếp: cả SQL Server và MySQL coi NULL là nhỏ nhất – nằm đầu khi ASC, cuối khi DESC. Ví dụ ORDER BY birth_date sẽ đặt các tổ chức (ngày sinh NULL) lên trước:

6.2. Sắp xếp theo nhiều cột và thứ tự ưu tiên

Cột đứng trước có ưu tiên cao hơn. Hệ quản trị sắp theo cột_1; chỉ khi hai dòng bằng nhau ở cột_1 mới xét tới cột_2, và cứ thế. Mỗi cột có chiều ASC/DESC riêng.

Đọc kết quả: các dòng gom theo thành phố (A → Z); trong cùng thành phố, khách mở hồ sơ mới nhất lên đầu; hai khách cùng ngày (5 và 26 cùng 2026-09-23) thì xếp theo customer_id.

Mẹo: luôn thêm khóa duy nhất (như customer_id) làm cột sắp xếp cuối cùng để kết quả tất định – hai lần chạy cho cùng một thứ tự – điều bắt buộc khi kết quả được so khớp tự động.

Đổi thứ tự cột trong ORDER BY là đổi ưu tiên: ORDER BY created_date DESC, city sẽ cho một danh sách hoàn toàn khác.

SQL Server vs MySQL: cú pháp ORDER BY giống nhau. Cả hai cho phép ORDER BY 2 DESC (theo số thứ tự cột trong SELECT), nhưng cách này dễ sai khi sửa danh sách cột; ưu tiên dùng tên cột. Riêng việc giới hạn số dòng (lấy 10 dòng đầu) khác nhau giữa hai hệ – sẽ học ở Buổi 2.

Thực hành: vừa học xong ORDER BY với nhiều cột và thứ tự ưu tiên, hãy làm bài 1.4 – từ sắp xếp lệnh bán, xếp hạng tài khoản đến bài tổng hợp lập danh sách khách hàng chăm sóc.

7. Áp dụng: từ yêu cầu nghiệp vụ đến câu lệnh

Yêu cầu: "Lấy các lệnh mua đã khớp hết, khối lượng từ 1.000 trở lên, đặt trong tháng 9/2026; mới nhất lên trước; cùng ngày thì khối lượng lớn xếp trước, cùng khối lượng thì theo mã lệnh."

Bóc tách: bảng Orders; điều kiện side = 'BUY' AND status = 'MATCHED' AND quantity >= 1000 AND ngày trong khoảng; sắp order_date DESC, quantity DESC, order_id.

Quy trình 4 bước bạn nên áp dụng cho mọi bài: (1) xác định bảng → (2) liệt kê từng điều kiện, nối bằng AND/OR, thêm ngoặc → (3) chọn cột theo đúng thứ tự đề yêu cầu → (4) viết ORDER BY có khóa phụ. Sau cùng hãy tự hỏi: "nếu có dòng NULL, dòng đúng biên, dòng đồng hạng thì sao?"

Sai lầm thường gặp

Tóm tắt

Gợi ý mở rộng

• Trong SSMS, mở Object Explorer → Databases → hnx_securities → Tables → Columns để đối chiếu kiểu dữ liệu với sơ đồ ở mục 2; thử SELECT * FROM từng bảng để quen dữ liệu.

• Thử "khách hàng Hà Nội có tài khoản số dư > 50 triệu" bằng một cách nhìn trước Buổi 5 (truy vấn con):

Ở Buổi 8, cùng yêu cầu này sẽ được giải bằng JOIN.

Bài tập thực hành của buổi

Danh sách đầy đủ các bài của buổi (bạn đã gặp từng nhóm ngay trong bài giảng), nộp trên Codelab bằng SQL Server hoặc MySQL: